STRONA GŁÓWNA / WARTO WIEDZIEĆ
Umowa franczyzy to kontrakt, w którym franczyzodawca udostępnia franczyzobiorcy prawo do prowadzenia działalności pod marką sieci, według sprawdzonego systemu i za wynagrodzeniem. W polskim prawie jest to umowa nienazwana: żadna ustawa nie określa jej obowiązkowej treści, więc o wszystkim decyduje tekst, który podpisujesz. To oznacza dużą swobodę, ale też duże ryzyko, bo umowa może być skonstruowana wyłącznie w interesie jednej strony. W tym artykule pokazuję, jakie elementy powinna zawierać umowa franczyzy, jak ją czytać i na które zapisy patrzeć w pierwszej kolejności.
Umowa franczyzy nie została uregulowana w Kodeksie cywilnym ani w innej ustawie. Strony tworzą ją na podstawie zasady swobody umów wyrażonej w art. 353(1) k.c.: mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.
W praktyce oznacza to trzy rzeczy. Po pierwsze, nie istnieje „ustawowy wzór” umowy franczyzy, do którego można porównać otrzymany projekt. Po drugie, to franczyzodawca przygotowuje tekst umowy i naturalnie zabezpiecza w nim przede wszystkim własne interesy. Po trzecie, granice swobody umów istnieją: zapis sprzeczny z ustawą, z naturą stosunku lub z zasadami współżycia społecznego może być nieważny, co potwierdza orzecznictwo omawiane w dalszej części.
Warto wiedzieć, że w Ministerstwie Sprawiedliwości trwają prace nad ustawową regulacją umowy franczyzy, która ma wprowadzić ją do Kodeksu cywilnego jako umowę nazwaną. Na dzień publikacji tego artykułu przepisy nie zostały uchwalone, więc nadal obowiązuje stan opisany wyżej.
Dobrze skonstruowana umowa franczyzy odpowiada na pytania o wszystkie etapy współpracy: wejście do sieci, codzienne funkcjonowanie, kontrolę, płatności i wyjście. Minimalny katalog elementów wygląda tak:
Strony i przedmiot umowy. Precyzyjne oznaczenie stron (forma prawna, reprezentacja) oraz opis systemu franczyzowego: co dokładnie franczyzobiorca otrzymuje. Jeżeli umowa mówi ogólnie o „pakiecie franczyzowym” bez opisu jego zawartości, nie wiadomo, za co płacisz.
Licencja na znak towarowy i know-how. Zakres uprawnień do korzystania z marki, oznaczeń, receptur, procedur i podręcznika operacyjnego. Kluczowe pytania: czy znak towarowy jest zarejestrowany, na jakim terytorium wolno go używać i co się z tymi uprawnieniami dzieje po zakończeniu umowy.
Opłaty. Opłata wstępna, opłata bieżąca (stała lub od obrotu), opłata marketingowa oraz wszystkie inne świadczenia: obowiązkowe zakupy, wyposażenie, szkolenia, systemy IT. Umowa powinna wskazywać podstawę naliczania i mechanizm zmiany każdej opłaty.
Obowiązki obu stron. Po stronie franczyzodawcy: przekazanie know-how, szkolenia, wsparcie operacyjne i marketingowe. Po stronie franczyzobiorcy: standardy prowadzenia punktu, minimalne poziomy zakupów lub sprzedaży, raportowanie, udział w promocjach.
Wyłączność terytorialna. Czy sieć gwarantuje, że w określonej odległości nie powstanie inny punkt (własny lub franczyzowy), i jakie są wyjątki od tej gwarancji, w tym sprzedaż internetowa.
Kontrola i audyty. Zasady wizyt kontrolnych, tajemniczego klienta, dostępu do danych sprzedażowych. Ważne są granice: zapowiedź kontroli, forma protokołu, prawo odniesienia się do wyników.
Zakaz konkurencji i poufność. W trakcie umowy i po jej zakończeniu. To jeden z zapisów najsilniej wpływających na przyszłość zawodową franczyzobiorcy.
Kary umowne. Katalog naruszeń i kwoty. Sprawdź, czy kary są jednostronne (płaci tylko franczyzobiorca), czy umowa przewiduje też odpowiedzialność sieci.
Czas trwania i zakończenie współpracy. Okres obowiązywania, automatyczne przedłużenie, wypowiedzenie zwykłe i natychmiastowe, skutki zakończenia: rebranding, zwrot materiałów, rozliczenia, los zapasów i lokalu.
Zabezpieczenia. Weksel in blanco, kaucja, poręczenie, przewłaszczenie na zabezpieczenie, akt poddania się egzekucji. Każde z nich działa także po zakończeniu umowy, dopóki nie zostanie rozliczone i zwrócone.
Przy audytach umów franczyzowych stosuję prostą metodę. Do każdego postanowienia zadaję trzy pytania.
Pytanie pierwsze: co ten zapis oznacza w pieniądzach? Przykład: „franczyzobiorca zobowiązuje się do zakupu towarów wyłącznie od dostawców wskazanych przez franczyzodawcę” brzmi neutralnie, ale w praktyce oznacza, że nie kontrolujesz marży zakupowej, a to ona decyduje o rentowności punktu.
Pytanie drugie: co się stanie, gdy współpraca się popsuje? Umowy czyta się na dobre czasy, a działają w złych. Sprawdź, kto i kiedy może wypowiedzieć umowę, jakie kary się z tym wiążą i co z zakazem konkurencji po zakończeniu współpracy.
Pytanie trzecie: czy zapis jest symetryczny? Jeżeli sieć może zmienić podręcznik operacyjny jednostronnie, nakładać kary i wypowiedzieć umowę z długiej listy powodów, a franczyzobiorca nie ma żadnego z tych uprawnień, umowa przenosi ryzyko na jedną stronę.
Z perspektywy osoby przystępującej do sieci najczęstsze ryzyka to: niejasny mechanizm opłat i podwyżek, obowiązkowi dostawcy bez gwarancji cen rynkowych, szeroki katalog kar umownych, zakaz konkurencji po zakończeniu umowy bez ekwiwalentu, brak realnej wyłączności terytorialnej, jednostronne zmiany manuala, weksel in blanco bez precyzyjnej deklaracji wekslowej oraz krótkie terminy na usunięcie naruszeń pod rygorem rozwiązania umowy. Praktyczne wskazówki zebrałam także w artykule: na co zwrócić uwagę przed podpisaniem umowy franczyzowej.
Umowa franczyzy chroni także sieć, o ile została napisana świadomie. Ryzyka właściciela marki to przede wszystkim: nieszczelna ochrona know-how i tajemnicy przedsiębiorstwa, brak skutecznych narzędzi egzekwowania standardów, nieprecyzyjne podstawy wypowiedzenia, brak zabezpieczenia opłat na wypadek kłopotów finansowych partnera oraz zapisy cenowe naruszające prawo konkurencji. Ustalanie sztywnych lub minimalnych cen odsprzedaży jest zakazane jako porozumienie ograniczające konkurencję (art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów) i nie korzysta z wyłączeń przewidzianych dla porozumień wertykalnych. Szerzej piszę o tym w artykule: czy franczyzodawca może narzucić minimalne ceny odsprzedaży.
Przykład na podstawie typowych spraw. Kandydat na franczyzobiorcę otrzymał umowę sieci gastronomicznej. Opłata bieżąca wyglądała umiarkowanie: 4% obrotu. Analiza całości pokazała jednak, że umowa przewidywała także opłatę marketingową 3%, obowiązek zakupu surowców od spółki powiązanej z siecią po cenach z cennika zmienianego jednostronnie, karę 50 000 zł za każde naruszenie standardów oraz zakaz konkurencji przez 2 lata po zakończeniu umowy bez wynagrodzenia. Po negocjacjach poprzedzonych audytem sieć zgodziła się na gradację kar, skrócenie zakazu konkurencji oraz wprowadzenie zapisów chroniących przed natychmiastowym wypowiedzeniem umowy.
Granice swobody umów wyznaczają przepisy bezwzględnie obowiązujące i zasady współżycia społecznego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że zobowiązania nie mogą prowadzić do nadmiernego ograniczenia wolności gospodarczej strony: niedopuszczalne jest krępowanie swobody przedsiębiorcy w takim stopniu, że traci on niezależność lub zagrożone są podstawy jego ekonomicznej egzystencji (wyrok SN z 5 marca 2019 r., II CSK 58/18). Zapisy rażąco jednostronne, kary bez górnej granicy, bezterminowe zakazy konkurencji czy porozumienia cenowe sprzeczne z prawem antymonopolowym mogą okazać się nieważne lub podlegać ograniczeniu przez sąd. Nie warto jednak liczyć na to, że sąd „naprawi” złą umowę po latach. Tańsze i pewniejsze jest wynegocjowanie prawidłowych zapisów przed podpisaniem.
Przepisy nie wymagają formy szczególnej, ale w praktyce umowa franczyzy zawsze powinna być zawarta na piśmie. Dokumentuje licencję na znak towarowy, know-how i rozliczenia, a w sporze tekst umowy jest podstawowym dowodem.
Tak, choć zakres negocjacji zależy od pozycji sieci. Realnie negocjowalne są najczęściej: wysokość i mechanizm opłat, kary umowne, zakres zakazu konkurencji, wyłączność terytorialna i warunki wyjścia.
Przede wszystkim: kary umowne bez katalogu i limitu, szeroki zakaz konkurencji po umowie, jednostronne prawo zmiany podręcznika operacyjnego i cenników w każdym czasie, obowiązkowi dostawcy bez mechanizmu weryfikacji cen oraz weksel in blanco bez deklaracji wekslowej.
Na dzień publikacji artykułu nie. Umowa franczyzy pozostaje umową nienazwaną, a prace legislacyjne nie zostały zakończone.
Koszt zależy od objętości i stopnia skomplikowania dokumentacji. Punktem wyjścia jest audyt umowy franczyzowej zakończony mapą ryzyk i rekomendacjami negocjacyjnymi.
Masz przed sobą umowę franczyzy?
Zanim ją podpiszesz, sprawdź, co realnie oznaczają zapisy o opłatach, karach, dostawcach i zakazie konkurencji. W ramach audytu umowy franczyzowej otrzymujesz mapę ryzyk oraz rekomendacje negocjacyjne przygotowane z perspektywy strony, którą reprezentuję. Dobra umowa nie jest formalnością.
Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Nie stanowi porady prawnej ani opinii prawnej i nie może zastąpić indywidualnej analizy konkretnej sprawy przez adwokata. Stan prawny i orzecznictwo mogą ulec zmianie po dacie publikacji. Kancelaria nie ponosi odpowiedzialności za skutki działań podjętych wyłącznie na podstawie treści artykułu, bez zasięgnięcia indywidualnej porady prawnej. Lektura artykułu nie jest równoznaczna z nawiązaniem relacji klient kancelaria.
+48 507 177 644
kancelaria@franczyza.legal
Adres biura i do korespondencji:
ul. Szafirowa 4, 62-002 Suchy Las